درود

عجب کرونایی عجب تاثیری

سال پیش در این روزها اگر به من گفته میشد که در زمستان کشور وارد روزهایی  میگردد که چنین است و چنان . ..بدون شک فکر میکردم این شخص بیش از اندازه سفرنامه های دوران قاجار را که مربوط به این کهن سرزمین است  و سراسر صحبت از وبا و طاعون است ،خوانده است و این نوشته ها چنان او را در خود گرفته که این شخص  برگشته به یک قرن پیش.......چه کنیم باور و قبول و پذیرفتن پیش بینی این روزها نه تنها سخت بلکه فراتر از آن بود ....اما این کرونا این واژه ای که رکورد تکرار و بسیاری از رکوردها را در زمینه های مختلف از جمله اقتصاد و غیره را شکسته است ، چنان جهان و بشر   را در خود گرفته  و چنان علم  و غرور بشر را به سخره گرفته که سکوت بهترین کارهاست. امشب ریاست جمهوری آمریکا در حال برگزاری هست و اگر نظر سنجی ها نظرسازی نباشند باید گفت در فردا کرونا تاثیر خود را بر انتخابات بزرگترین قدرت اقتصادی دنیا که رئیسش تا همین شش ماه پیش به آمار های  دوران خود چنان اطمینان داشت که هیچ موجی نخواهد توانست او را به زمین زند لیکن کرونا به نظر میرسد تونست......

 قحطي، ارمغان ملخها براي جيرفت زمين  

اميد شريفي

 در  دوراني زندگي مي‌كنيم  كه فناوري اطلاعات و ارتباطات  دنيا را برايمان به دهكده اي تبديل نموده است كه در كسري از ثانيه از مهمترين تحولات اين كره خاكي خبردار شده و افراد با سرعتي باورنكردني در كنفرانسي انلاين در ينگه دنيا شركت مي‌جويند. در اين شرايط باورآن سخت مي‌باشد كه اپيدمي كرونا حدود پنج ميليارد از جمعيت هفت هشت ميلياردي  را وادار به پذيرش مقرراتي ديگر كرده است و علاوه بر اين اپيدمي در قسمتهايي از اين كره خاكي به ويژه آفريقا و خاورميانه هجوم ملخها چنان قحطي در تعدادي از كشورهاي آفريقايي به همراه داشته است كه در هفتاد سال گذشته براي بسياري از اين كشورها بي سابقه بوده است  

در جنوب استان كرمان به ويژه در منطقه زيباي جازموريان و رودبارزمين، نيز همراه با اين بيماري خانمانسوز  با موجي از هجوم ملخها مواجه شده‌ايم كه اگر كرونا بيشتر با جان سروكار دارد اين يكي با مال درصد عظيمي از مردم اين خطه سروكار دارد.

چه ميتوان گفت. شايد آيندگان وقتي  وقايع اين دو سال جنوب استان كرمان را مرور مي‌نمايند باور آن براي آنها سخت باشد همانطور كه باور وقايع قحطي و ملخ خواري دوران هاي گذشته به ويژه دوران قاجار براي بسياري افراد در حال حاضر سخت مي‌باشد در آن زمان هجوم ملخها به مزارع کشاورزی از جنگ و غارت اموال  و صد تا بيماري بدتر بود. اين هجوم ملخها،  محصول یک سال  کشاورز  را نابود و باعث چنان قحطی می گرديد كه بسياري از مردم فوت ميكردند  بقول سعدی

چنان قحط سالی شد اندر دمشق / که یاران فراموش کردند عشق

چو  درویش بی برگ دیدم درخت/ قوی بازوان سست و درمانده سخت

نه در کوه سبزی نه در باغ شخ/ ملخ بوستان خورده مردم ملخ

این روزها نیز اخباری از هجوم ملخها  به شهرهاي جنوبي استان كرمان، براي دومين سال متوالي به دفعات متعدد از رسانه‌هاي ديداري و شنيداري به ویژه شبکه‌های اجتماعی به گوش می‌رسد، شواهد و قرائن نشان‌دهنده آن است که این هجوم از سال 1342 ، سالی که در اکثر جاهای ایران از جمله جیرفت زمین به سال ملخی مشهور گردید، بی سابقه می باشد . در آن روزگاران هجوم ملخ‌ها، نه تنها کشت محصولات غله‌ای، بلکه در موارد زیادی محصولات صیفی، باغی و حتی پوشش گیاهی و مراتع را به نابودی می‌کشاند و علاوه بر زندگی ا‌نسان‌ها، زندگی دام‌ها را نیز به خطر می‌انداخت.

موارد متعددي در طول تاريخ ديده شده است كه ملخ‌خوارگی باعث عزل یا استعفاء حاکمان ولایات نیز ‌گردیده است.در این زمینه در سال 1258 هجری شمسی، خشکسالی و ملخ‌خوارگی باعث به قتل رسیدن یحیی‌خان، کلانتر شهر کرمان و عزل حاکم وقت، غلامرضا شهاب الملک، ملقب به آصف الدوله گردید. در سال 1245 هجری شمسی  نیز ملخ‌خوارگی گر چه باعث قحطی در کرمان گردید، لیکن به مثابه ضرب‌المثل، عدو شود سبب خیر، هجوم ملخها سبب شد کرمان چند صباحي از دست شاهزادگان تن پرور قاجار چندی آسوده گردد و بجای آنها حاکمی آبادی خواه  جانشین شاهزاده گردد، در این زمان که مصادف با آغاز حکومت کیومرث میرزا بر کرمان بود، حاکم با دیدن قحطی و حمله های مکرر مردم قحطی زده به خانه ثروتمندان که بر اثر هجوم ملخها ایجاد شده بود، از ترس هجوم مردم به ارگ حکومتی ،حکومت را به پیشکارش ا‌سماعیل خان نوری(وکیل الملک) واگذار و خود رهسپار تهران گردید.

گیبونز انگلیسی نزدیک به دو قرن پیش، در خاطرات خود از ايران، از ملخ خوارگی در  قسمتهای مختلف کرمان زمین از جمله  روستاهای سیرجان، راین ، ماهان و ساردو سخن می گوید، ایشان می نویسد: هوا بوسیله توده انبوهی از ملخ‌ها تا حدودی متمایل به تاریکی شده بود ، به خاطر حمله ملخ‌ها، تمام روستاهای این منطقه ضرر و زیان بی‌شماری دیده بودند. ملخ‌ها به‌کلی مزارع را بلازده و ویران کرده و  با سرعت بالایی مشغول نابود کردن و از بین بردن  بقيه محصولات کشاورزی می باشند. جمعیت فرا‌وا‌‌نی از این  ملخها به‌طور شگفت انگیزی در مدت دوساعت حتی به دورترین نقاط واقع در مزرعه، آسیب رسا‌‌نده و بجز تنه بدون برگ گیاه، چیز دیگری جهت مزد زحمات کشاورز باقی  نمی گذاردند.

در بسیاری از سالها قحطی چنان گسترده بود که پادشاه مجبور بود مقداری از مالیات را ببخشید، هرچند  مواردی نیز مشاهده شده است که حاکمان ولایات حتی با وجود از بین رفتن محصولات به وسیله ملخها، مالیات را نمی بخشیدند، بطور مثال  حاجیه خانمی کرمانی که در دوران ناصرالدوله فرمانفرما(سازنده باغ شازده ماهان) به مکه، نجف و کربلا  سفر نموده‌است، در مسیر خود یک شب را در ده‌سرد بافت می‌گذراند که در آن  نان و حتی جو برای چهارپایان یافت نمی‌شود، او ده را خالی از سکنه توصیف نموده است، چرا که در این روستا با وجود ملخ خوارگی سال قبل، حاکمی محلی به نام ابوالفتح خان، با ظلم و تعدی خویش و اصرار بر گرفتن مالیات باعث شده بود که رعیت روستا را لم‌یزرع رها نموده و از آنجا فرار نمایند.

جهانگردی به نام هرمان نوردن  در سالی که رضاخان پادشاه ایران می گردد ( 1304 هجری شمسی) در جنوب ایران بوده است، ایشان می‌نویسد که با صحنه‌ای بس شگفت از هجوم ملخ‌ها روبه‌رو شدیم، تعداد این ملخ‌ها به قدری زیاد بود که آسمان به تاریکی گرایید، رنگ این ملخ‌ها زرد کم‌رنگ بود اما آن قدر روشن که از فاصله دور مثل ریزش برف به نظر می‌رسید. این تهاجم به مانند شیوع یک طاعون برای منطقه، مصیبت‌بار بود. پس از گذر ملخ‌ها حتی یک علف سبز هم بر روی کوه‌ها و تپه‌های اطراف برجای نمانده بود. فرد ریچاردز، ‌عضو انجمن سلطنتی نقاشان و حکاکان انگلستان نيز که در سال 1309 هجری شمسی خود هجوم ملخ‌ها به شیراز را دیده، در توصیف آن می‌نویسد: میلیونها ملخ به این شهر روی می‌آوردند وآسمان را سیاه و شهر را تاریک می‌کنند. باغبانان آتش می‌افروزند و طشت‌های مسین را به صدا در می‌آورند .

اما در رابطه با جنوب استان کرمان یا جیرفت کهن، این ملخ‌ها به دفعات متعدد به  این منطقه حمله کرده وآن  را به مرحله قحطی رسانده‌اند. اسنادی در این مورد حتی از دوران سلاجقه نیز در دست می باشد

افراد مسني كه هجوم ملخها را  در سالهاي 1332 و 1340 تا 1342 ( به مدت سه سال  پي در پي) به خاطر دارند، از آن سالها تحت عنوان سالهای ملخی یاد می‌کنند. در سال 1332 دولت وقت از کشورهای شوروی و آمریکا کمک خواست و بدين طريق تعداد بسیار زیادی از ملخها را  قبل از رسیدن به جیرفت زمین، در استان فارس از بین بردند، با وجود تمامی تدابیر و پیشگیریها تعدادی از اين ملخها به جنوب کرمان به ویژه جازموریان رسیدند، لیکن از تلفات آنها بسيار کاسته شده بود.

اما یکی از بدترین ملخ خوارگی ها مربوط به سالهای آغازین دهه 40 می باشد ، آنطور که منابع رسمی و غیررسمی نشان می دهد این ملخها در طی سه سال ( از سال 1340 تا 1342) به جنوب استان حمله کرده و از آنجا که هجوم آنها همراه  با خشکسالی گردید و سبب چنان قحطی در جنوب کرمان به ویژه قسمتهای جازموریان و رودبار  گرديدند که بسیاری علاوه بر سال ملخی از آن به نام سال قحطی نیز یاد می کنند.  در پی حمله ملخها  طی سه سال،  محصولات بسیاری از بین رفته و تعدادي از افراد فوت و تعدادي نيز مجبور به مهاجرت گرديدند

در سندی به سال 1341 استاندار وقت کرمان جناب آقای بنی‌آدم به این موضوع اشاره می‌کند. ایشان می‌نویسد: وضع محصول در این استان، مخصوصا مناطق جیرفت، بم و بافت به علت خشکسالی‌های متوالی و ملخ خواری سال گذشته بسیار بد بوده و ساکنین این مناطق سخت در مضیقه می‌باشند و بنا به گزارش‌های رسیده، همه روزه دوسه نفر از گرسنگی تلف می‌شوند متأسفانه تاکنون از طرف مقامات مرکزی توجهی نشده. بدتر از همه اینکه ، مردم این مناطق برای سد جوع از سبزی محصولی که برای سال آتی کشت شده و تازه سر از زمین درآورده، استفاده می‌کنند.

 در نامه‌ای دیگر که انجمن شهرداری جیرفت به نخست‌وزیر وقت جناب آقای علم نگاشته‌اند چنین آمده است: . . . . . پیرو تلگراف 134، مورخ20/10/40،  به عرض عالی می‌رساند؛ مردم جیرفت که عموماً کشاورز وکارگر می‌باشند، در اثر خشکسالی‌های متوالی و تلف شدن ا‌غنام وا‌حشام( گوشفندان و بزها) و ملخ‌خوارگی و بروز آفات با فقر و فاقه(نیازمندی) وگرسنگی دست به گریبانند، به قدری وضع مردم خراب است که وصف ناشد‌نی است. . . ا‌وضاع واحوال مردم طوری است که صددرصد از زلزله‌زدگان قزوین بدتر و به خوردن گوشت مردار هم راضی شده‌اند اکثر اهالی به واسطه فقر وتنگدستی و تأمین معاش خود دست زن و بچه خود را گرفته، به طرف تهران و شمال ایران رهسپار و عده‌ای نیز به طرف کویت و قطر عزیمت می‌نمایند. شايان ذكر است در نامه‌ای دیگر ،تعداد مهاجران از توا‌بع جیرفت به کشورهای ‌عربی سی هزار نفر ذکر شده‌است.

 خاطرات مردم از این سالها عجیب و در عین حال غم انگیز می باشد. در این سالها اگر گاوی،گوسفندی یا مرغی می‌مرد، بر سر گوشت آن دعوا صورت می‌گرفت. شهردار وقت جیرفت، سید جمال فاطمی، خانه ایتام یا گداخانه راه اندازی کرد، گفته می شود کسی را جرأت این نبودکه از علف مزارع دیگران برای رفع گرسنگی ا‌ستفاده کند. در آن زمان این مردمان فقیر، جمع آوری پوره ملخ،کشتن  وسوختن آن را تنها راه دفع این مشکل خانمانسوز می دانستند‌.چنانچه در سال 1270 ه.ق از کشته شدن سیصد  چهارصد من ملخ در کرمان خبر داده شده است

 شايد نام تيمچه محمد ماهاني را شنيده باشيد محمد ماهاني صاحب اين تيمچه در اين قحطي به مانند سيد جمال افضلي  دستگير مستمندان بود، آقای افضلی مركز خيريه يا به گفته مرداني كه آن قحطي را مشاهده نموده اند، گداخانه اي  بالاتر از چهار راه سكينه سابق ( دهخدا كنوني) راه انداخت. محمد ماهاني نیز به مانند اقتصاددانان عمل نمود. پدرم تعریف می‌کند، ايشان به افرادي كه بخاطر قحطی شدید از رودبار زمين به سوي سبزواران آمده بودند كار  همراه با  درآمد داده بود، لیکن بسیاری از مردم او را مسخره می کردند. هر چند که نیت ایشان این بود که حس گدایی و انگل بودن در آنها ایجاد نشود و....  محمد ماهانی برابر با كار آنها هر غروب  يك من جو يا گندم مي‌داد. عملي عجيب از مردي بيسواد، يادآور كينز اقتصاد دان بزرگ بود. كينز در بيكاري و بحران اقتصادي مشهور آمریکا، پیشنهاد نمود که يك عده گودال حفر نمایند و عده‌اي ديگر آن گودالها  را پر نمایند تا اشتغال زایی ، کارآفرینی ، توسعه اقتصادی صورت گیرد محمد ماهاني  از افراد مي خواست كه سنگهاي هليل را جابجا نمايند و غروب به هر كدام مقداري گندم يا جو مي داد

اما خاطرات افرادی که آن سالها را  از نزدیک دیده اند جالب می باشد . پدرم تعریف می کند که  ملخها  بصورت دسته جمعی حرکت میکردند و چنان انبوه بودند که فکر می‌کردی آسمان ابر کشیده است و ملخها به مانند ابر جلوی نور خورشید را می‌گرفتند. آنها در این دو سه سالی که پشت سر هم می آمدند، با آمدن چله ( چهل روز بعد از  نوروز)  کرمی به دنبال سر آنها در می آمد و کم کم از بین می رفتند. از اين ملخها هنگامی که به مزارع حمله می کردند،  زن و مرد با کل کل  شما شما، های هوی، کولولو  گفتن ها ، خاک باددادن ها  و با استفاده از چوبی که به حلب می زدند آنها را فراری می دادند، فراری دادن آنها در اول صبح  راحتتر از غروب بود 

 نکته جالب اینکه مردم  گرسنه آنها را تعقیب می کردند تا ببینند شب  کجا می‌خوابند،  بطور مثال در یک مورد  از پشت لر آنها را تعقیب نموده بودند و آنها بعد از رفتن به ماران قلعه شب را در پشته بهجرد اطراق کرده بودند و این افراد که بهتر است گفته شود، تمامی اعضای خانوار  روستا در آن شرکت داشتند، منتظر می ماندند که هوا روشن شود  و هنگام سحر  که  ملخها هنوز گرم نشده و توانایی رفتن نداشتند آنها را شکار می کردند. بعد آنها را داخل خورجین، جوال یا کیسه ریخته و بار خر یا گاو  کرده به روستا می‌بردند و آنها را  کم کم از داخل جوال درآورده و داخل آب جوش می ریختند تا بمیرند و در خیلی از موارد کیسه را یک مرتبه داخل آب جوش  می‌گذاشتند تا ملخها فرار نکنند. بعد آنها را در آفتاب گذاشته تا خشک شوند و بعد ا زکندن کَله و بال آنها ، بعد از دو الی سه روز آنها را در تابه های بزرگی با مخلوط نمک سرخ می کردند

 هر وقت از قدیمی ها سوال می کنیم می گویند هنوز طعم خوش ملخ زیردندان و در دهان ما است و کسانی که دندان نداشتند  آنها را در جوغن می کوبيدند و می خوردند. نکته جالب اینکه اکثر افراد با حسرت از مزه آنها تعریف می کردند. به نظر می رسد در این دو سه سال ملخها به قسمتی از خرده فرهنگ مردم تبدیل شده بودند،بطوری که خیلی ها بر این باور بودند که این ملخها برای خود  حاکم، وزیر و رئیس دارند که به بقیه دستور می دهند که به کجا حمله کنند و مردم بسیاری دنبال این بودند که  شاه آنها را که  طوق طلایی به گردن داشت، از بین ببرند تا  گروه یا دسته ملخها از بین برود. حتی در رابطه با حمله آنها شعر هم ساخته بودند که قسمتی از آن را چنین است

 ملخ می گه که من پور نهنگم/ زن و مرد بیان  تا من بجنگم

من از شمشیر مرد اعتنایی ندارم / بشه ( بوشه) مخنای ( مقنعه ) زن ترسم (ترسوم) زیاده

همراه با کرونا یک قرن بعد از وبا

امید شریفی

جیرفت - ایرنا - این روزها وقتی اسنادی را که راجع به وبا ، طاعون و سایر بیماری‌های واگیردار یک قرن پیش و قبل از آن را می‌خوانم نمی‌توانم باور کنم که اینقدر خوش باور بوده‌ام، حتی امروز وقتی یادداشتِ ”از ابولا تا کرونا ” را که کمتر از سه ماه پیش برای روزنامه‌ای مستقل نوشته بودم مرور می‌کنم، بیشتر بر خوش‌بینی خود تاسف می‌خورم.

هیچ وقت فکر نمی‌کردم بعد از آخرین بیماری همه گیر (البته برای کشور ما) کُشنده که دقیقا ۱۰۰سال پیش تمام ایران از جمله کرمان و جنوب آن را به قتلگاهی تبدیل کرد، دیگر شاهد چنین روزهایی باشم. نمی دانم قدرت علم را بیش از اندازه تصور می‌کردم یا قدرت بیماری را دست‌کم گرفته بودم، فکر می‌کردم که مثل وبای سال ۱۳۴۴ هجری شمسی، علم و قرنطینه کردن شهرها نمی‌گذارد وارد چنین روزهایی شویم. شاید در سال ۱۳۴۴ کشور ما  از جمله کشورهای خوش شانس بود که موسسه واکسن و سرُم سازی رازی به سرعت واکسن آن را کشف کرد، واکسنی که قدرت و اثر آن ۲ و نیم برابر واکسن کشف شده همان زمان در آمریکا بود. در آن زمان ایرانیان با قرنطینه و واکسن اجباری، بیماری را در نطفه خفه کردند حال آنکه همان زمان کشور شوروی پنج سال درگیر این بیماری بود و تعداد زیادی تلفات داد.
باورش سخت است اما حقیقت دارد، اکنون این ویروس کرونا تقریباً در همه کشورها گسترش یافته و به سرعت میلیون‌ها فرد را زیر چتر خود گرفته، چه کسی باورش می‌شد چنین عید نوروز و چنین سیزده به دری داشته باشیم.

بیش از یک‌ماه است در برزخ بسر می‌بریم چرا که کار کردن و حتی دیدن دوستان ریسکی خطرناک شده است، علاوه بر آن کرونا اقتصاد را تحت تاثیر قرار داده و جامعه مدرن و مدنی را به زانو درآورده است و بشر را وادار به پذیرش اجباریِ در خانه ماندن کرده است.
بدون شک هیچ انسان زنده‌ای بحرانی با این ابعاد را سراغ ندارد. بیمارها به صورت تصاعدی افزایش می‌یابند. کمتر بیمارستانی در اروپا است که دارای فضای خالی باشد، پزشکان قادر به درمان یا نجات همه نیستند، آنها مجبور به کارهای غیرقابل تصوری همچون دسته‌بندی بیماران و انتخاب جوان‌ترها شده‌اند، در یک کلام می‌توان خلاصه کرد، روح و روان مردم این روزها درگیر کرونا است.
تصاویر کوچه‌ها و خیابان ها و شهرهای خلوت این روزها، یادآور خاطرات ایرانیان و خارجی‌ها از وباها، طاعون‌ها ، مالاریاها  و سایر بیماری‌های واگیرداری است که تا قبل از کشف واکسن هر کدام از این بیماری‌ها، هر چند وقت یکبار  جمعیت زیادی از این سرزمین را از بین می‌برد.

در خاطرات دکتر فووریه ، دکتر طولوزان ، دکتر ویلز، گوبینو، فریزر، اعتماد السلطنه، حاج سیاح، امین‌الضرب و صدها نفر دیگر به همه‌گیری این بیماری‌ها به ویژه وبا و طاعون‌های کشنده در اقصی نقاط ایران اشاره شده است.
وبا و طاعونی که کمتر سالی بود جمعیت یک قسمت از این سرزمین را به حداقل نصف کاهش ندهد. و دو سه دهه وقت لازم بود تا جمعیت به روال سابق برگردد.  ما از پرداختن به این بیماری‌های همه گیر و کشنده صرف‌نظر نظر می‌کنیم و تنها به آخرین همه‌گیری در جنوب کرمان می پردازیم.

برگردیم به ۱۰۰ سال قبل

همه گیری که دقیقا یکصد سال پیش در دوران احمد شاه اتفاق افتاد. چقدر عجیب است دقیقا بعد از یکصد سال دگربار آن روزها در ایران تکرار شده، امیدوارم این کورنا هر چه سریع‌تر تمام شود و دیگر از این خبرها در زندگی روزمره نداشته باشیم، فقط همان تاریخ باشد و در این زمینه تکراری نداشته باشیم چرا که ظاهرا خوب درس نگرفته‌ایم.
نوشته‌ها و خاطرات برجای مانده حاکی از آن است که یکی از بدترین مرگ و میرهای این سرزمین در سال ۱۲۹۷- ۱۲۹۸ هجری شمسی همزمان با پادشاهی احمدشاه قاجار اتفاق افتاد در این زمان مصادف با آخرین سال جنگ جهانی اول، کشور از شمال و جنوب تحت تصرف و سیطره امپراتوری بریتانیا، روسیه و آلمان نازی بود و هر کدام از اینها، قسمتی از سرزمین ایران را در  اشغال خود داشتند.

در این زمان ناامنی امان مردم را گرفته بود. سرکشان و دزدان در جای جای کشور همان لقمه ناچیز مردم را می‌ربودند و کارگزاران دولت نیز شریک دزد و رفیق قافله بودند. حکومت فقط ظاهری بود و فرمان‌هایش در همان پایتخت نیز محلی از اعراب نداشت تا چه رسد به جایی مانند جیرفت که همیشه بر طبل خودسری می‌نواخت.در این زمان ناامنی امان مردم را گرفته بود. سرکشان و دزدان در جای جای کشور همان لقمه ناچیز مردم را می‌ربودند و کارگزاران دولت نیز شریک دزد و رفیق قافله بودند. حکومت فقط ظاهری بود و فرمان‌هایش در همان پایتخت نیز محلی از اعراب نداشت تا چه رسد به جایی مانند جیرفت که همیشه بر طبل خودسری می‌نواخت.
بدتر از همه در این سال، بیماری واگیرداری بود که به آنفلوآنزای اسپانیایی مشهور شد، این بیماری دقیقا به مانند کرونا در این روزها، تمام جهان را درگیر خود کرد و بیش از ۵۰ میلیون و به عبارتی ۱۰۰ میلیون انسان را به کام مرگ فرستاد.

متاسفانه ایران با جمعیت تقریبی ۶ تا هفت میلیون آن زمان  با حدود یک و نیم میلیون تا دو نیم میلیون تلفات، از جمله جاهایی بود که بیشترین مرگ و میر را به خود اختصاص داد و بنا بر شواهد و قرائن استان کرمان، از جمله جیرفت و بم بیشترین تلفات را  متحمل شدند.

دولت ناکارآمد، خشکسالی، جنگ و اشغال ایران توسط دولت‌های خارجی، قحطی، غارت و ناامنی، اعتیاد گسترده، آب آلوده و نبود امکانات پزشکی زمینه را برای شیوع سایر بیماری‌ها مهیا کرده بود.
کنکاش در اسناد و منابع آن دوران، حاکی از آن است که به همراه آنفلوآنزا  بیماری‌هایی مانند وبا، طاعون، مالاریا، تیفوس و سایر بیماری‌های واگیردار نیز بر میزان تلفات افزوده بود. به نظر نویسنده این سطور، بیماری را سربازان هندی که در آن زمان در پلیس جنوب ایران خدمت می‌کردند از راه بندرعباس به جنوب کرمان وارد کرده بودند.
در تهران به دلیل آنکه بیماری هم زمان با  وزش بادهای شدید  همراه شد به "ناخوشی‌باد" مشهور شد و در بین مردم این شعر رواج پیدا کرد.
گلدون و کوزه و گلاب‌پاش، دادیم به پنجاه خاشخاش، ای سال برنگردی ، دُکانا را تخته کردی، ای سال برنگردی
در میان فقیران که سوءتغذیه آنها را مستعد بیماری و مرگ کرده بود تلفات بیشتر بود و در بعضی جاها تلفات چنان بالا بود که مُرده‌ها را بدون کفن، دفن می‌کردند.

احمد کسروی مورخ نامدار در این باره گفته بود: در سال ۱۲۹۷ شمسی جنگ جهانی در میان بود و گرانی نیز پیش‌آمد و می‌توان گفت یک سوم مردم از میان رفتند و آن سال در تبریز آشکارا می‌دیدم که توانگران دست بینوایان نمی‌گرفتند و وقتی خویشان و همسایگانشان از گرسنگی می‌مردند پروا نمی‌داشتند و مردگان از بی کفنی روی زمین می‌ماندند.
  ایوانوویچ میروشنیکف نویسنده کتاب ایران در جنگ جهانی اول نیز نوشته بود: جنگ جهانی اول برای مردم ایران بداقبالی‌ها و مشقات بی‌شماری به همراه آورد. مناطق وسیعی بر اثر جنگ تخریب شد، ده‌ها هزار ایرانی دچار قحطی شدند و پس از بیماری مردند.
 در جنوب استان کرمان با توجه به سابقه مرگ و میری که هر چند سال یک بار بیماری‌های وبا و طاعون به راه می‌انداخت، این  سال نیز  بیماری را وبا تصور کردند هر چند که بیماری اصلی همان آنفلوآنزای اسپانیایی و از سمت جنوب وارد شده بود. در جنوب استان کرمان با توجه به سابقه مرگ و میری که هر چند سال یک بار بیماری‌های وبا و طاعون به راه می‌انداخت، این  سال نیز  بیماری را وبا تصور کردند هر چند که بیماری اصلی همان آنفلوآنزای اسپانیایی و از سمت جنوب وارد شده بود.

در  بخشهایی از جیرفت این سال به نام  سال "دردی" معروف شده بود و تا چند سال پیش خیلی از افراد مسن واژه مباه (وبا) یا درد (دردی) را در هنگامی‌ که می‌خواستند کسی را نفرین کنند، به کار می‌بردند که معنی وبا مترادف با مرگ یا همان بیماری درمان‌ناپذیر بود.
پدرم از زبان مادرش تعریف می‌کند که به همراه سایر عشایر برای فرار از این بلا در حال حرکت به طرف مناطق کوهستانی بودند در نزدیکی درمزار شیخ بختیار، در جایی به نام سرکهنم نزدیک جنگل گُلپَرکی از جمله محلات بارانداز در مسیر جیرفت به ساردوئیه، تعداد اجساد آنقدر زیاد شده‌ بود که قبل از این‌که بخواهند حرکت کنند بایستی جسد بعدی را به خاک بسپارند و تعداد افراد فوت شده پشت سر هم جلوی رفتنشان را گرفته‌ بود.
این بلای خانمانسوز در تمامی جنوب کرمان قبرستان‌ها را به مکانی شلوغ تبدیل کرده ‌بود و کمتر خانواده‌ای بود که از این بلا جان سالم به در برده باشد و در خیلی از مناطق کسی پیدا نمی‌کردید که مردگان را غسل، کفن و دفن کند و خیلی از افراد اجساد را رها کرده و خود برای فرار از این بلا به کوهستان پناه می‌بردند.
این بلا در جازموریان نیز جان تعداد زیادی را گرفت. این بیماری در جازموریان به وسیله یک قافله‌ای یا کاروان رواج پیدا کرده بود. هر عشایری که با این قافله برخورد داشت این بلا را تجربه ‌کرد.

آن‌طور که افراد مسن تعریف کرده‌اند، بر اثر این بیماری بیش از دوسوم افراد اِیشوم عشایری فوت کردند.

نکته جالب اینکه یکی از افراد، کپری ۲ هزار متری می‌سازد و برای در امان ماندن از این بیماری، در آنجا خود و بستگانش را قرنطینه می‌کند تا از بیماری در امان بمانند.
در کهنوج، منوجان، قلعه‌گنج و به عبارتی تمام رودبارزمین این بیماری جمعیت را چنان کاهش داد، به طوری‌که این سال دردی یا الاهی (الهی) مبداء سال‌شمار مردم منطقه شد و بیشتر اهالی تا سالها بعد، وقتی که می‌خواستند از گذشته سخن بگویند، قبل و بعد از این سال را به عنوان مبداء رویداد نام می‌بردند، به طور مثال هنگام شناسنامه گرفتن در زمان رضاشاه به ماموران در رابطه با سن خود و اعضای خانواده می‌گفتند، سال هشتم یا سال بعد از سال الهی
گویند در رودبارزمین جنوب کرمان چنان دردی نازل شده بود که به هر طرف و هر دهستانی که می‌رفتند، پُشته‌ای از مرده می‌دیدند. هیچ کس برای هیچ کس عزیز نبود، هر کسی جان خود را برگرفته بود و به سویی روی می‌نهاد، برخی نیز همین طور بی‌هدف می‌رفتند تا بمیرند، همه خود را به خدا سپرده بودند.

مورخ اندیشمند جنوب کرمان و رودبار زمین، حمید شهریاری از زبان پیرمرد دانایی چنین می‌گوید: با پدرم از کهنوج عازم سبزه‌واران کنونی (احتمالاً دوساری،که در آن زمان مرکز جیرفت بود) راهی شدم، در میانه راه برای رفع تشنگی وارد دهستانی شدیم، همه را دیدیم که مرده بودند و برخی نیز آخرین نگاه خود را به زندگی می‌کردند و مرگ خود را انتظار می‌کشیدند.

او می‌گفت: تا چنین دیدم، وحشت‌زده از آن ده برگشتم و تا سبزه‌واران چندین ده به همین صورت بودند، آنقدر آدم مرده بود که کسی برای دفن کردن باقی نمانده بود و حتی حیوانات وحشی هم دیگر جسد کسی را نمی‌خوردند، در روستای تم‌بت کلات‌گنج همه اهالی ده، مرده بودند و هر کسی جایی افتاده بود، نه مادری رمق داشت برای فرزندش دل بسوزاند و نه برای فرزند دلی مانده بود برای مهرورزی مادرش.
سایبانی محققِ بندرعباسی نوشته‌است، یکی از حوادث تلخ تاریخ فین‌ در سال ۱۳۳۷ هجری قمری برابر با ۱۲۹۷ خورشیدی اتفاق افتاد و بسیاری را از پای درآورد. آمار کشتگان چنان بالا بود که در آن اوضاع و احوال تلخ و وانفسا ، مجال دفن اجساد نبود. لاجرم بعضی از آن‌ها طعمه وحوش و طیور شدند. بیماری ذکر شده نه تنها فین و روستاهای اقمار آن، تقریباً تمام شهرها و روستاهای دور و نزدیک جنوب ایران را در برگرفت، به طوری که آن واقعه ناگوار به صورت نقطه عطفی در تاریخ درآمده و بسیاری از معمرین حساب سن و سال خود و یا وقایع دیگر را بر مبنای آن سال به خاطر سپرده‌اند و آن سال را سال الهم احفظنایی می‌نامند.
غلامحسین‌خان بهجت‌الدوله معروف به سردار مجلل یا عامری (کسانی که در جیرفت  و اطراف آن زندگی می‌کنند بدون شک نام فلکه عامری را تا به حال شنیده‌اند، در یادداشت‌های بعدی راجع به این شخص و نقش او در جنوب کرمان به تفسیر توضیح داده خواهد شد) ایشان در  آن زمان مصادف با شیوع این بیماری‌ها در بم زندگی می‌کرد. در آنجا نیز تلفات چنان بالا بود که عامری سه فرزند بزرگ و متاهل خود را طی یک هفته از دست می‌دهد.
اسکرین انگلیسی سرکنسول انگلیسی در کرمان، در این زمینه چنین می نویسد، در سال ۱۹۱۸ برابر با ۱۳۳۷ هجری قمری یا ۱۲۹۷ هجری شمسی در ابتدا بیماری حصبه شایع شد که اینجانب  نیز به آن مبتلا شدم، بعد از آن بیماری وبا که یکی از اعضای جامعه انگلیس‌های کرمان را از بین برد و آخرین آن‌ها آنفلوآنزای اسپانیولی یا اسپانیایی بود که تنها طی یک هفته در خود شهر کرمان ۲ هزار نفر را به کام مرگ کشاند.

به بهانه سالمرگ شاعر خوش آواز غلامحسين بينش

اميد شريفي

 حتما شنيده ايد که میگویند سالی که نکوست از بهارش پیداست. بارندگی ایام نوروز سال 1351 هجری شمسی نوید سالی نیکو را می داد، حق و الانصاف یکی از پربارانترين سالهايي بوده است كه در اين يك قرن اخير ايران  زمين به خود ديده بود. شبيه اين روزهاي رودبارزمين زيبا و دوست داشتني و در همين سال بود كه يك  قرن بعد  از دوران قاجار دگر بار در مناطق گرمسير جيرفت زمين، برف زمين را سفيد پوش نمود.

اما اين سال براي مرحوم بينش غروبي غم انگيز را در همان عيد رقم زد و در هفتم عيد اين سال هليل رود در يك لحظه،  ديورود ديوانه رود شد و ديوانه وار اين  شواليه اسب سوار  زيبا چهره و كسي كه خود را آب باز مي دانست و به ديگران كمك مي كرد براي آخرين بار همسفر اجباري خود  نمود.

 آن عيد آنطور كه پدرم مي گويد عيدي پرباران بود. در آن روزها كه مردم به مانند امروز دسترسي به شبكه هاي متعدد تلويزيوني و اينترنت و ديگر سرگرميهاي دهكده جهاني  نداشتند ديدن هليل و موجهايش و افراد آب بازي كه  مردم را از اين طرف به آن طرف  جابجا مي‌كردند بهترين تفريح بود . پدرم ميگويد، در جايي بالاتر از پل كنوني در منطقه كهوروئيه، خروش رودخانه هليل پس از بارشي چند روزه، در يك لحظه بينش را در خود مي گيرد و ايشان توان مقاومت در مقابل آب را از دست مي دهد و با آب همراه مي گردد. بينش همراه با  با بالا و پايين رفتن موجها دست تكان مي داده و  مردم نيز دوان دوان همراه با  غرش و جريان آب  او را  دنبال مي نمودند تا اينكه در  روبروي  برق منطقه اي قديم ( محله گاو بازها)  آنچه نبايستي اتفاق مي افتد، در اينجا موجي عظيم اورا در خود مي گيرد و اين آخرين باري است كه دستها را تكان مي دهد. بعد از لحظاتي جسد ايشان بر روي آب شناور مي گردد و در جايي كه الان خانه بهداشت  مي باشد به علت پخش شدن آب  جسد ايشان نمايان مي گردد.

يادم مياد  در دهه شصت ، سالهايي كه جمعيت شهر كمتر از ده درصد اكنون بود و شهرمان را مجموعه باغها  به همراه خانه هاي خشت و گلي در وسط دو رودخانه تشكيل مي داد. در آن سالها بعد از چهارراه كلينيك دوم  در آنسوي رودخانه بياباني بود كه در گوشه اي از آن قبرستان يا مزار  قرار داشت. بچه پنج شش ساله  بودم كه هر پنجشنبه همراه مادرم سر مزار باشوم مي رفتيم . دوران اقتصاد كوپني بود و ….  بگذريم در اين پنج شنبه ها تنها بنايي كه در اين بهشت زهرا جلب توجه مي كرد اتاقكي بود كه با معماري خاصي زيبا ساخته شده بود و  اين اتاقك براي بچه شش هفت ساله اي  نشانه اي براي رسيدن به مزار پدر بزرگ يا باشو بود  (  الان باورم نميشه كه اين فاصله بيست سي  متري  چرا اينقدر دور بود كه هيچ وقت جرات نكردم به سمتش بروم) آنطور كه گفته شد در آن اتاقک مرحوم بينش را به خاك سپرده بودند بگذريم كه متاسفانه چند سال پیش اين اتاق زيبا را خراب كردند.

مرحوم غلامحسین بینش سالهاي زيادي از عمر كوتاهش را در ميان مردمان عشاير و روستاييان ساده و بي آلايش گذراند. گويند صدايي دلنشين داشت و روستاگردي ،اسب سواري و شكار كردن از جمله علايق ايشان بود كه  تاثيري غيرقابل انكار در طبع شعر و روحیه ايشان داشته است ايشان غزل و دو بیتی های زیادی سروده است   هيچ وقت  زمزمه كردن  دوبیتي از ايشان  در مایه دشتی  از  پيرمردي روستايي  را فراموش نمي كنم

گويند علاقه وافري به آموزش و سواد آموزي مردم به ويژه روستاييان داشته است ايشان در دوراني كه سپاهي دانش بوده است با كمك مردم محلي مدرسه اي در يكي از روستاهاي ساردوئيه بنا مي كند و خود نيز مسئوليت آن را به عهده مي گيرد و كشاورزان و روستاييان را براي فرستادن  بچه هايشان به مدرسه تشويق مي‌كند.

ایشان  در رابطه با زندگي خويش به نثر و نظم  چنين مي نويسد

در پاییز سال 1320 در دهستان اسفندقه از توابع جیرفت پا به عرصه حیات گذاشتم

تولد یافتم در ملک جیرفت/ به پاییز هزار و سیصد و بیست

در خرد سالی پدر و مادر خود را از دست دادم و از نعمت نوازش آنان بی بهره شدم.

غم و درد یتمیان من شناسم/ که خود دیدم غم و رنج یتیمی

تحصیلات ابتدایی را تا کلاس چهارم در دبستان چیار عشایری و سیکل و اول متوسطه را در دبستان پهلوی و دبیرستان امیر کبیر شهرستان جیرفت به پایان رسانده ام. سپس برای ادامه تحصیل به کرمان رفتم و در دبیرستان سعادت به اخد دیپلم ریاضی نایل گشته ام. در مهرماه همان سال (1342) به خدمت نظام وظیفه از طریق سپاه دانش معرفی شدم و مدت خدمت را در دهستانی از جیرفت گذراندم. و در مهر ماه سال 1344 به استخدام آموزش و پرورش با شغل آموزگاری درآمدم و مدت شش سال در دهات و شهرستان جیرفت به تدریس اشتغال داشتم. تا اینکه در امتحان ورودی دانشسرای عالی (شبانه) موفق گشتم و اکنون به تحصیل و تدریس در تهران مشغول هستم.

ناگفته نماند كه ايشان برادر دكتر  علي اصغر رستمي مي باشد فردي شناخته شده كه در مناصب مختلف  زيرمجموعه وزارت علوم از جمله رياست دانشگاه پيام نور، رياست دانشگاه كرمان و زاهدان ، مدير كل وزارتخانه و مشاور وزير  در كمك به افراد به ويژه كرماني ها زبانزد مي باشد و از اين كه كار همشهري هايش را راه بيندازد لذت مي برد.ايشان يك بار خواست از طريق نمايندگي جيرفت به همشهري هايش خدمت نمايد ليكن متاسفانه اين اتفاق نیفتاد

  نويسنده اين سطور چند سال پيش تعدادي از شعرهاي مرحوم بينش را پيدا و مطالعه و از آنها كپي گرفت. به قول مرحوم فني زاده متاسفانه پنداري دود شد و رفت. اميدوارم روزي خانواده و دوستان و كساني كه اشعار ايشان را در اختيار دارند چاپ و منتشر نمايند در پايان يكي از غزل هاي دلنشين ايشان را با هم مي خوانيم 

رفت

کاخ عمرم سرنگون یکباره جانان کرد و رفت  /           پاره پاره رشته پیوند پیمان کرد و رفت

باغ امیدم خزان کرد و نهالش را درود     /             بلبل سرمست گلزارش به زندان کرد و رفت

خرمن عشقی که کردم خوشه چینی سالها  /        ای رفیقان غارتش او با رفیقان کرد و رفت

وعده وصلی بداد و سوختم در انتظار     /           ناگهان چون مه زمغرب رخ نمایان کرد و رفت

پرده ای کز تار محبت روی سرش داشتم    /     خود درید و آشکارا راز پنهان کرد و رفت

همچو یعقوب آرزوها داشتیم اما چه سود   /        یوسف ما شد اسیر و ترک کنعان کرد و رفت

هر چه پاس آبرویش کردم  اما عاقبت    /       خویش را رسوا و ما را خوار و حیران کرد و رفت

⭕️ خرافات در زمان همه گيري وبا و طاعون 

🔻فريزر، نوشته‌هاى يك سياح انگليسى را كه در سال 1236هجري قمري در اثر ابتلا به بيمارى وبا در شيراز مرده بود، در كتاب خود، اين چنين آورده است:
در شيراز، به محض شنيدن خبر وبا، حاكم، حسينعلى ميرزا فرما‌‌نفرما، وزير و اطرافيانش بدون اين‌كه دستور‌ا‌لعملى جهت حفاظت شهر و مردم بدهند اها‌لى را به حال خود رها و فرار كردند.

🔻 به را‌ستى اين‌ بى‌شرما‌نه‌ترين و ناجوانمردانه ترين ‌اقدامى بود كه به همه عمر، شاهدش ‍ بودم. وقتى مردم به خود آمدند، آشكارا به حكومت ناسزا مى‌گفتند. 

🔻شاهزاده فرار كرده وزرا و اعيان هم به دنبالش، مردم را سرگردان بر جاى گذاردند. گاه ديده مى‌شد، چند نفرى به خيال اين كه با عنصرى ديوانه و متجاوز روبه‌رو شده‌اند در كوچه‌ها مى‌دويدند و فرياد بر مى آوردند، اين ناخوشىِ پدر سوخته كجاست؟ جرأت دارد بيايد جلو تا حسابش را برسيم. گاه از سحر تا شام با دسته‌ى توپ‌چيان به كوه مى‌روند تا با غرش ‍ توپ و صداى شيپور، همراه فرياد هزاران نفر، وبا را از خود برانند و اين حالت، دهشت (ترس) نفرت‌‌‌بارى بر آن مى‌افزود

🔻ژنرال فریه فرانسوی در سال 1845 ميلادي در سفر به سیستان در رود هلمند با اجسادی از بلوچهایی مواجه‌گردید که بر اثر بیماری وبا یا طاعون فوت نموده بودند، ایشان از اعتقاد مردم آن منطقه می‌نویسد، کسانی که به این بیماری گرفتار شده و فوت می‌نمایند، گناهکارانی نابخشودنی و پلید بوده که شایسته دفن کردن نمی‌باشند .دردناکتر از همه هنگامی‌ بود كه بیماری وبا در سال 1881 ميلادي جان هزاران انسان را در شهرهای همدان، تبریز، خوی، ارومیه، تهران‌ و سایر نقاط ایران گرفت در میان مردم چنین شایع گردید که؛ علت بروز بیماری و تلفات ناشی از آن ، زنان هستند که کفشهای پاشنه نخواب به پا می‌کنند.

منبع: سفرنامه‌ی ریچارد گیبونز: سرکوب شاهزادگان و خوانین یاغی، ترجمه: امید شریفی، تهران، انتشارات ایران شناسی، 1394، ص 55-54

طولانی ترین دوره نمایندگی جیرفت زمین با عطاءالله روحی / نویسنده: امید شریفی

هنگامی که نام هر یک از نمایندگان جیرفت زمین، در مجلس شورای ملی را می شنوم ناخودآگاه مشخصه ای ویژه از آن شخص به مانند نون به نرخ روز خور، باهوش ، باسواد ، ناسیونالیست، ماکیاولیست ،کاریزماتیک، فراتر از زمان خویش ، ضعیف ترین، نالایق، بی‌کفایت و فردی که این صندلی برای ایشان بزرگ بود و غیره به ذهنم خطور می کند.

در این میان فردی که از تیرماه ۱۳۰۵ تا اسفند ۱۳۲۴ هجری شمسی، حدود ۲۰ سال نمایندگی این کهن سرزمین را دارا بود ، جدا از طولانی ترین دوره نمایندگی، دارای بعضی صفات و ویژگیهای منحصر به فردی بود که تا حدودی ایشان را از دیگر نمایندگان قبل از انقلاب جدا می کرد.عطاءالله روحی معروف به عطاءالملک، سال ۱۲۶۶ هجری شمسی در کرمان به دنیا آمد.

وی از طرف پدری نوه آخوند ملا محمد جعفر کرمانی مشهور به شیخ‌العلماء و از طرف مادری نوه احمد علی خان وزیری مولف تاریخ و جغرافیای کرمان و بلوچستان می باشد که این دو از جمله خاندانهای شناخته شده و تاثیرگذار کرمان در دوران قاجار و پهلوی می باشند.نقش این خاندانها در مشروطیت غیر قابل انکار است.

عموی عطاءالملک، شیخ احمد روحی از جمله اولین شهدای راه آزادی و مشروطه بود که به همراه میرزا آقاخان کرمانی و میرزا حسن خان خبیرالملک ، ناجوانمردانه به طرز فجیعی در حضور ولیعهد محمد علی میرزا سرشان را در تبریز بریده و پوست سرشان را با کاه پرکردند و به تهران فرستادند. (۶ صفر ۱۳۱۴ مصادف با ۲۷ تیر ۱۲۷۵ هجری شمسی)پدر عطاءالملک شیخ مهدی بحرالعلوم اولین نماینده کرمان در مجلس شورای ملی و از نمایندگان فعال و تاثیر گذار بود.

( نویسنده این سطور قبر وی را که در بیاض از اسب افتاده و بعد از سه روز فوت نموده و به وصیت خودش در کنار مزار بشر حافی در شهرستان انار دفن گردید، زیارت نموده . در پایین عکسی از قبر وی آورده شده است ).

عطاءالله روحى تحصیلات خود را در معارف اسلامى و ادبیات فارسى و فلسفه و حکمت و کلام ادامه داد و به اصطلاح دوره‏ سطح را گذرانید و جزء مدرسین حوزه‏ علمیه‏ کرمان شد و در این شهر موقعیتى یافت و مورد توجه مردم واقع شد. این زمان مصادف با مشروطه خواهی ملت ایران بود.

وی در این دوران به سال ۱۲۹۸ هجری شمسی به همراه احمد خان روحی مجله ادب را در کرمان راه اندازی می کند ( نکته جالب توجه این هست که در این زمان صد سال از انتشار این مجله می گذرد) او که از سوی مردم و دستگاه حاکم مورد قبول قرار گرفته بود، در انتخابات دوره‏ پنجم، از سیرجان به وکالت مجلس رسید و چون وظیفه‏ خود را در آن مجلس که منشاء تحولاتى در ایران بود خوب انجام داد، مورد توجه بیشتر قرار گرفته و از دوره ششم تا دوره چهاردهم ( نه دوره )که تمام دوران حکومت رضا شاه و سالهای نخستین حکومت محمد رضا شاه پهلوی را شامل می گردد، نماینده جیرفت در مجلس شورای ملی بود.

عطاءالملک درسال ۱۳۲۸ هجری شمسی که دوره‏ اول مجلس سنا تشکیل یافت، سناتور انتخابى کرمان گردید نکته قابل ذکر اینکه هم زمان با وی سلیمان ضیاء امیرابراهیمی و ابوالحسن صدر میرحسینی از جیرفت به عضویت مجلس سنا برگزیده شدند ( این دو بعد از دوران وکالت عطاءالملک و قبل از عضویت در مجلس سنا نماینده جیرفت زمین در مجلس پانزده و شانزده شورای ملی می گردند که در یادداشتهای بعدی توضیح داده خواهد شد ).

عطالملک روحی با علم و سوادی که داشت از جمله نمایندگان فعال و سخنران مجلس در دوران نسبتا طولانی نمایندگی خویش بود.سخنرانیهای او چنان با مطالعه و منطقی ایراد می گردید که غالبا تحسین نمایندگان دیگر را به همراه داشت. در بیشتر موارد به نظرات اندیشمندانه وی در بررسی لوایح و قوانین ترتیب اثر داده می شد. در مجلس از جمله فعالین فراکسیون مستقل بود. پرداختن به گفته ها و دیدگاههای این دوست و یار صمیمی وزیر دربار تیمورتاش ، در بررسی لوایح بخصوص راجع به جیرفت زمین فراتر از این یادداشت می باشد ( سعی می گردد در یادداشتی جداگانه سخنرانی ها و دیدگاههای او در دوره های مختلف مجلس مورد بررسی انتقادی قرار داده شود).

روحى این نجیب زاده ایرانی و ایران دوست، نماینده‌ای فعال ، باسواد، محقق، و ثروتمند بود که نسبت به جمع‏آورى اسناد و مدارک تاریخى سعى بلیغ داشت. وی کتاب تاریخ و جغرافیاى عموی خود شیخ محمود افضل‏الملک را که درباره‏ بلوچستان است، به چاپ رسانید. خود وی نیز کتابی خواندنی با نام اخلاق روحی از خویش به یادگار گذاشته است. در عجبم از پشت کار این نماینده جیرفت زمین، در زمانی که هنوز چاپ کتابها رایج نشده بود و کتابها بصورت دست نویس یا حداکثر چاپ سنگی بودند، ایشان کتابی پر مغز مملو از شعر و حکایات آموزنده را از کتابهای متعدد گردآوری می نماید.

عطاءالملک در این اثر ماندگار خویش مجموعه‌ای از منش و اخلاق ایرانی را از روزگاران باستان تا دوران قاجار جمع آوری نموده است. وی با استفاده از آیات، احادیث ، موعظه، نصایح حکماء و علماء و حکایات و قصه‌هایی معرفت انگیز و اشعاری نغز و پر از حکمت از بزرگان، دانشمندان، نویسندگان و شاعران ایران زمین نتیجه گرفته است که فضایل اخلاقی پیشینیان ما سبب پایداری و جاودان ماندن کشور و نام باستانی آن بوده است.

یادش بخیر زمان دانشجویی در تهران، دوستی به علت علاقه وافرش به فروغ فرخزاد اصرار داشت که با هم به دیدارش که در یکی از قبرستانهای شمال تهران آرمیده بود و هر دو بلد نبودیم برویم. بگذریم در آن عصر پنج شنبه… با چه سختی، بالاخره قبرستان ظهیرالدوله را پیدا کردیم ولی به درب بسته خوردیم، گفته شد فقط عصرهای جمعه باز هست. رفتیم روز جمعه دگر آمدیم و در آن روز با کمال تعجب در دو سه قدمی قبر فروغ قبر عطاءالملک را دیدم اگر اشتباه نکنم جملاتی به این صورت روی آن نوشته شده بود …. صاحب کتاب اخلاق روحی ، نماینده ده دوره مجلس شورای ملی و سناتور از کرمان …به گمانم در سال ۱۳۴۶ فوت نموده بود. آن زمان هنوز موبایلی حداقل برای من وجود نداشت و بار دیگر هم نرفتم که عکسی از قبر ایشان به یادگار بیندازم.

⭕️خوشحالي از وقوع وبا

🔻شیوع بیماری‌های وبا و طاعون، تا قرن بیستم هرچند سال یک بار جمعیت زیادی از مردم را زیر خاک می‌برد. این بیماری‌های همه‌گیر که گاهی به طور مستقل و گاه بدنبال همدیگر و یا بر اثر قحطی شایع می‌شد، با انهدام بخش بزرگی از نیروی انسانی شاغل در روستاها عملاً کار زراعت را در سا‌ل‌های بعد مختل و به این ترتیب، زمینه منا‌سبی را برای کاهش تولید غلاّت و شروع قحطی و یا ادا‌مه آن فراهم می‌آورد. 

🔻ماری شیل همسر سفير انگليس در دوران ناصرالدين شاه به نکته‌ای عجیب ولی درعین حال وا‌قعی در رابطه با بیماری وبا در تبریز اشاره می‌کند. 

🔻او در خا‌طرا‌تش می‌نویسد که به هنگام شیوع وبا موقعیّت جالبی برای زن‌های طبقه اعیان تبریز بوجود می‌آید و آن‌ها بجای اینکه از وقوع وبا در شهر یا شایعه همه‌گیری آن بترسند، برعکس با کمال خوشحالی از آن استقبال می‌نمودند، زیرا وجود این مرض در زندگی زن‌های تبریزی تنوعی ایجاد کرده و برای آنان، آزادی از قید اسارت در منزل را فراهم می‌آورد. 

🔻مهاجرت به ییلاق وخروج از شهر، به آن‌ها که از زندگی یکنواخت روزانه در منزل به تنگ آمده‌اند موقعیّت خوبی ارزانی می‌دارد و زندگی چادرنشینی در ییلاق باعث می‌شود که از آزادی بیشتری برخوردار شوند، از طبیعت لذّت ببرند و طعم کباب بره گوشت تازه را بچشند

منبع: سفرنامه‌ی ریچارد گیبونز: سرکوب شاهزادگان و خوانین یاغی، ترجمه: امید شریفی، تهران، انتشارات ایران شناسی، 1394، ص 53-54
@konarsandal

از سفر مرغ جیرفتی به انگلیس تا یاد و خاطره‌ای در کتابها /امید شریفی
این روزها وقتی کتابها و اسناد راجع به ایالت وسیع کرمان و بلوچستان به ویژه جنوب استان کرمان را می‌خوانم، باورم نمی‌شود که بر سر حیات وحش و محیط زیست چنین بلایی آورده‌ایم.

بدون شک اگر به عبدالحسین میرزا فرمانفرما گفته می‌شد این همه حیوان و پرنده‌ای که شماها در کمتر از یکساعت در سفر از کرمان به رودبار شکار می‌کنید و عکسهای آن را به یادگار می‌گذارید در صد و بیست سی سال دیگر حتی به تعداد انگشتان دست هم از آنها دیده نخواهد شد، ایشان باور نمی‌کرد.

در آن زمان چنان حیات وحش غنی‌ای داشتیم که در بلوک‌گردی حاکمان با دار و دسته‌ای چهارصد پانصد نفره به جاهای مختلف از جمله جیرفت و رودبار احتیاجی به بردن آذوقه و غله نبود. کافی است به نوشته مرحوم وزیری فقط راجع به بهرآسمان نگاهی بیندازیم، ایشان می‌نویسد: …در کوه بهرآسمان ساردویه گله شکاری است که میرشکاران و مردم آنجا آن را گله هزاره نامند، اهالی آن کوهستان که بیشتر طایفه مهنی هستند اعتقادشان آن است که عدد آنها ۱۰۰۰ است، لکن اشخاص صحیح القول و اهل خبره به دقت ملاحظه کرده‌اند که از چهارصد رأس متجاوز است.
در همین دوران نویسنده‌ای ناشناس در نوشته‌ای راجع به دهات در توصیف جیرفت که آن را منطقه‌ای وسیع و دارای آب و هوای متنوع ذکر کرده است، چنین می‌نویسد،… شکارگاهی به این نزهت و فضا کمتر است ، انواع شکارها مثل پازن و آهو و درّاج و کبک و تیهو و غیره چنان کمال وفور دارد که گراز و خرگوش را احدی شکار نمی‌شمارد.
یکی از پرندگانی که در آن دوران بسیار زیاد و شکار می‌گردید، مرغ جیرفتی بود که در جای جای خاطرات برجای مانده از آن دوران به آن اشاره شده است.
در رساله‌ای که منتسب به شیخ محمود افضل‌الملک کرمانی در مورد بلوچستان می‌باشد، در نواحی قصرقند، باهه ، کوچه گردون و نواحی بمپور از شکار مرغ جیرفتی نام برده‌ شده‌ است. در فارسنامه ناصری به منطقه وسیعی که این پرنده در آن یافت می‌شود، اشاره شده است،حاج میرزا حسن حسینی شیرازی، مشهور به فسائی در این کتاب می نویسد: …….از موغستان عباسی تا بندر کنگان، از سواحل دریای فارس و از جانب خشکی از بلوک بشاگرد و رودان احمدی و از نواحی لارستان و بلوک علاء مرودشت و گله‌دار تا قریه جم که درازای این نواحی بیشتر از صد فرسخ و پهنای آن نزدیک به بیست فرسخ رسد، این مرغ را که (( جیرفتی)) گویند یافت می‌شود، برای آنکه در نواحی جیرفت کرمان که از گرمسیرات است فراوان باشد….ایشان در ادامه می ‌ویسد: … در سال ۱۲۹۴ هجری قمری( ۱۲۵۵ هجری شمسی) نواب اشرف والا احتشام الدوله سلطان اویس میرزا دام اقباله ۵۷ عدد از این مرغ از نواحی گله دار گرفته ، به صحراهای بهبهان که هوایش مانند گله دار و رودخانه آب شیرین و مرغزارش بیشتر است آورده، رها نمود و بعد از سالی اثری از آن مرغان دیده نگشت. قرقی چون زورش به جیرفتی نمی‌رسید پشت آن می‌نشست و چنگال خود را به بدن او فرو می‌برد و به او می‌چسبید درحالی که جیرفتی می‌دوید او هم با آن می‌دوید تا این که جیرفتی را نگه می‌داشتالا سایکس خواهر سرپرسی سایکس، از جمله اولین زنانی که به کرمان و بلوچستان سفر نموده است، از دوسالی که در ایران به ویژه کرمان بسر برده است، به دورانی خاطره انگیز یاد می‌کند.
در این خاطرات به مرغ جیرفتی هم اشاره می‌کند که از طرف حاکم کرمان، فتحعلی خان صاحبدیوان ، نوه ایراهیم خان کلانتر به ایشان هدیه داده شده، الا سایکس می‌نویسد:….بعد از دست دادن با صاحبدیوان با بهترین فارسی‌ای که آموخته بودم از شربت هایی که آن روز صبح فرستاده بود تشکر کردم و همان طور که حلواهای ما را مزه می‌کرد، زیاد پرحرفی می‌کرد، در این مدت چند قلیان کشید ، یکی از قلیان هایش اثر هنری با چوب آبنوس و آتشدان طلا بود. ایشان گفت قصد دارد چند نمونه از کبک‌های نادر جیرفتی به من هدیه بدهد، طبق قرار چند روز بعد مرغهای جیرفتی رسیدند اما چنان وحشی بودند که نتوانستم آنها را رام کنم و سرانجام به باغ وحش خودمان فرستادم .
آنها سفر طولانی به بریتانیا را خیلی خوب تحمل کردند حتی قبل از آن که به مقصد برسند خانواده کوچک به وجود آوردند…نکته قابل تاسف این است که در این سالها کمتر روزی است که عده‌ای شکارچی این مرغ رو به انقراض دستگیر نشوند، با رشد جمعیت و عدم توضیح در رابطه با اهمیت این پرنده رو به انقراض و افزایش شکارهای بی‌رویه و غیرقانونی، پرنده ای که تا کمتر از یک قرن پیش، اغلب نویسندگان در سفرهایشان به شکار آن به تعداد زیاد اشاره نموده‌اند، دارد به افسانه تبدیل می‌گردد.
با خواندن این سفرنامه ها و شکارهای فراوان آن دوران در مدت زمانی کوتاه، آه از نهاد انسان طرفدار حیات وحش و محیط زیست برمی‌خیزد و اگر از گذشته این سرزمین اطلاع چندانی نداشته‌باشد این همه شکار را افسانه‌ای بیش نمی‌داند و در بهترین حالت نوشته‌ها را غلوآمیز توصیف می‌کند و تنها با دیدن عکسهای برجای مانده، به این باور می‌رسد که در گذشته جای‌جای این سرزمین پر از حیواناتی وحشی بود.
جالب اینکه حتی در همان زمان با توجه به جمعیت زیاد انواع پرندگان، وقتی که سرپرسی سایکس از شکار آنها در زمان جفت‌گیری و داشتن جوجه امتناع می‌کند، مورد تمسخر افراد بومی قرار می‌گیرد.
سایکس تعریف می‌کند، ایشان و همراهانش از قریه سوخته چال در ایالت کرمان، در حال عبور بوده‌اند که به تعداد زیادی کبک برخورد می‌کنند،راهنمای ایرانی ایشان به مانند سایر ایرانیان که فصول مخصوص شکار را رعایت نمی‌کنند، از امتناع سایکس و همراهان نسبت به صید طیور متعجب و حیران می‌گردد. چه زیبا حافظ گفته است:

دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر / کای نورچشم من به جز از کشته ندروی

بدون شک با مشارکت مردم و آموزش هستi که می‌توان از انقراض نسل این پرنده که بقول اعتماد السلطنه نماد جیرفت وسیع است جلوگیری نمود متاسفانه اطلاعات نویسنده این سطور راجع به اهلی کردن حیوانات و پرندگان بسیار تا بسیار ناچیز و بهتر است گفته شود در حد صفر می باشد، لیکن در اخبار و رسانه های دیداری و شنیداری گهگاهی مطالبی راجع به اهلی شدن حیوان یا پرنده‌ای و تولید تجاری آن در مقیاس وسیع مشاهده می‌کند. پرندگانی مانند طوطی که در قرن بیستم اهلی شده‌اند، بطور مثال طوطی کاکلی ساحلی در استرالیا به سال ۱۹۹۰ میلادی اهلی شده است، حال که با پیشرفت علم روز به روز بر اهلی کردن انواع جانوران و پرندگان افزوده می شود، چرا اقدامی در زمینه اهلی کردن و تولید تجاری این پرنده بومی در حال انقراض در منطقه وسیع جیرفت صورت نمی گیرد.
http://konarsandal.ir/1398/07/22/از-سفر-مرغ-جیرفتی-به-انگلیس-تا-یاد-و-خاط/

از باغ ناصرالدین شاه تا باغ‌کُشی این سالهای جیرفت / به قلم امید شریفی

فکر می کنم بسیاری از شما در سفر به شیراز ، کرمان، کاشان و دیگر شهرهای کویری ایران زمین از باغ فین، باغ ارم، باغ بهشت ، باغ شازده و سایر باغهای ایرانی دیدن کرده‌اید، باغهایی که به نوشته مورخان یونانی از دوران باستان وجود داشته و در هر دوره یا سلسله پادشاهی با توجه به عوامل متعدد اقتصادی ، سیاسی ، نظامی به ویژه ثبات و امنیت کشور، بیشتر یا کمتر مورد توجه قرار می‌گرفته‌اند. این باغها نشان از علاقه ایرانیان به باغ و سرسبزی دارد که در طول تاریخ همراه آنها بوده است .
باغی که نمادی از بهشت موعود نیز به شمار می‌آید. مگر نه این که «فردوس» تغییریافته «پردیس» است و صورت دیگری از همین واژه در زبان‌های اروپایی معنایِ بهشت یافته است. این باغها دارای اشکال منحصر به فرد و منظم هندسی بوده بطوری که به نقش و نگارهای فرش ایرانی نیز سرایت کرده است .
در نوشته‌های یونانیانی مانند گزنفون آمده‌است: ….شاه هخامنشی هر جا ساکن می‌شده و به هر جا که می‌رفته، همواره در نظر داشته‌است که در همه جا باغ‌هایی باشد پر از آفریده‌های زیبا که از زمین می‌روید. شاه بیشتر اوقات خود را در چنین باغ‌هایی به سر می‌برد… میشل فوکو نیز می‌نویسد: فرش ایرانی، باغی متحرک در فضا – مکان است که محیطی از باغ را به خانه می‌آورد، که یادآور آسایش و آرامش باغ است.
بسیاری از محققین، با شکوه‌ترین عصر باغسازی در ایران را در دوره صفویه می‌دانند. در این دوره باغات در گستره شهر همچون منظومه‌ای سبز تمامی ساختار شهر را تحت تأثیر قرار می‌دادند. در دوران قاجاریه به ویژه در دوران طولانی پادشاهی ناصرالدین شاه، بر توسعه و گسترش این باغها در جای جای کشور از جمله ایالت کرمان افزوده شد
در این دوران توسط حاکمان، باغهایی برای خوشگذرانی و تعطیلات، اغلب در خارج از دروازه های شهر کرمان احداث گردید که بعضی از آنها به عنوان اثری ملی نیز به ثبت رسیده است . از جمله این باغها، باغ امام جمعه، باغ خانه محمداسماعیل‌خان نوری یا همان وکیل الملک اول در روستای اسماعیل‌آباد جوپار، باغ نظر در محل کنونی ستاد آموزش نظامی ارتش که در حال حاضر بخشی از آن به منازل مسکونی تبدیل شده است.
باغ هرندی ، باغی که محمدرضا خان عدل السلطان، ( برادر اولین نماینده جیرفت در مجلس، رستم خان رفعت الدوله، همچنین برادر میرزا حسینخان عدل السلطنه ملقب به سردار نصرت ، مرد همه کاره آن روزهای کرمان و نماینده دوره پنجم جیرفت)،آن را احداث نمود. این باغ در دوران رضاشاه به ابوالقاسم هرندی، تاجر مطرح فروخته شد. رضاشاه چند روزی هنگام تبعید به جزیره موریس در اینجا سکونت نمود و سر آخر این باغ در سال ۱۳۵۴ شمسی توسط مالک باغ به وزارت فرهنگ و هنر اهدا شد.
باغ دیگر باغ بیرم‌آباداست که در جوار بنای تاریخی تخت درگاه قلی بیگ قرار دارد و توسط بیرام بیگ افشار ساخته شده ‌و بر اساس وقفنامه، در زمان قاجار به آستان قدس رضوی واگذار شد.
باغ عمارت فتح‌آباد یا باغ بیگلربیگی : این باغ از از یادگارهای فضل علیخان بیگلربیگی است که در دو دوره متناوب و حدود ده سال حاکم کرمان در زمان قاجار بود. این باغ و باغ بیرم آباد در زمان استانداری آقای رزم حسینی که به راستی بایستی او را یکی از بهترین شهرداران تاریخ کرمان دانست! بازسازی و در حال حاضر پذیرای گردشگران داخلی و خارجی می باشد.
در میان این باغها، نکته قابل تامل در رابطه با باغ شازده ماهان می باشد، باغی که همه آن را با نام ناصرالدوله فرمانفرما می شناسند، این باغ نخست به دستور محمدحسن خان سردار ایروانی حاکم وقت کرمان ساخته شد . همان طور که نام باغ نشان می دهد این باغ بعدها توسط عبدالحمید میرزا ناصرالدوله ، طی یازده سال حکمرانی وی مورد بازسازی و ساختمانهای نیز در آن ساخته شد که خوشبختانه در حال حاضر نگینی زیبا در کویر کرمان می باشد و هر ساله پذیرای گردشگران متعدد داخلی و خارجی است.
در همین زمان که بنای اولیه باغ شازده ماهان ریخته می شد در جیرفت، شهری که هزار سال پیش مقدسی آن را بهشتی مطبوع می‌داند که در باغهای آن انواع گل و گیاه و درختان در حال نشو و نما بوده، باغی به دستور پادشاه و توسط یکی از شاهزادگان احداث می گردد که در آن روزگار با برخورداری از منابع آب و خاک به مانند سایر باغها از جمله باغ دل گشا در شیراز، دارای منفعت و درآمد بوده است
حدود ۱۷۰ سال پیش روزنامه وقایع اتفاقیه که تنها رونامه معتبر و رسمی کشور در آن زمان بود، چنین می نویسد : …چون آب و زمین در جیرفت بسیار بود و در این بلوک اصلا باغستانی وجود نداشت، به حکم حاکم وقت کرمان، شاهزاده طهماسب میرزا مویدالدوله در این زمان باغ بسیار وسیعی در آنجا بنا کرده و نام آن را هم ناصرآباد ( به اسم ناصرالدین شاه پادشاه وقت ) موسوم کردند و قرار شد در آینده ده هزار درخت نارنج ، نارنگی و بکراهی از جاهایی از جمله خبیص ( شهداد ) به آن اضافه و در باغ مزبور غرس نمایند…
اطلاعات ما در مورد این باغ بسیار اندک می باشد. این باغ دو سال بعد از سفر ابوت به جیرفت احداث می گردد و تا آنجا که نگارنده جستجو کرده است، متاسفانه تا ربع قرن بعد هیچ جهانگردی از جیرفت دیدن نمی نماید که در رابطه با این باغ اظهار نظر نماید.
ناگفته نماند که علاوه بر این باغ، در منابع تاریخی به ساختن باغی در سرجاز از سوی وکیل الملک اول به حدود یک دهه بعد نیز اشاره شده است. اینکه این باغ، با دیگر باغ ساخته شده از طرف ایشان (باغ اسماعیل آباد جوپار) که آثاری از آن برجای مانده و به ثبت ملی نیز رسیده است، تا چه اندازه شبیه بوده است اطلاعی نداریم . از سوی دیگر نمی‌دانیم، وکیل الملک باغ ناصری را یک دهه بعد آباد کرده یا توسعه داده یا اینکه خود باغی مستقل احداث نموده است، از این باغ نیز به مانند باغ ناصری تنها نامی فقط در منابع تاریخی باقی مانده است. شاید دوری از مرکز و دیده نشدن، باعث شده است که کمتر ازاین باغها بدانیم یا بشنویم .
اما نکته قابل تاسف این است که گذشته از این باغهای قاجاری، که ازبین رفتن آنها، زیاد هم عجیب نمی باشد. از باغها و پارکهای احداث شده در همین قرن اخیر هم فقط نشانی مانده است. این باغها و پارکها با قدمتی بیش از نیم قرن یا فراموش شده یا تغییر کاربری داده، نمی‌دانم بانی باغ ملی بالاتر از دبیرستان امیرکبیر چه کسی بوده است، امروزه تنها اسمی از آن باقی مانده است. باغ ولیعصر یا پارک ولیعصر ، کنار دانشکده پرستاری نیز سرنوشتی بهتر از باغ ملی نداشت این پارک که زمانی بسیار گسترده و دارای درختانی زیبای نارنج ، به مانند باغ دلگشای شیراز بود این اواخرساختمان شهرداری را در خود دید، بسیاری از درختانش را بریدند و شکلی نامنظم به آن دادند و تبدیل به باغچه‌اش کردند
راست میگن حوادث تاریخ دوبار اتفاق می‌افتند یک بار بصورت تراژدی و دگر بار بصورت واقعه خنده دار. . شهرداری که بایستی فضای سبز ، شهری مانند جیرفت را که دارای کمترین سرانه فضای سبز می باشد، توسعه و گسترش دهد، خود بخوانید خود، همین معدود فضای سبز را تبدیل به ساختمان می‌کند. نمی‌دانم دیگر از سایر ارگانها می‌توان انتظاری داشت .
فکر می‌کنم این منطقه تنها منطقه‌ای هست که با دارابودن رودخانه‌هایی مانند هلیل و شور و غیره ( هر چند نامی از آنها باقی مانده باشد) فاقد باغ یا پارکی است که برازنده آن باشد.
به قول رودکی
بوی جوی مولیان آید همی / یاد یار مهربان آید همی
آب جیحون از نشاط روی دوست / خنگ ما را تا میان آید همی
میر سرو است و بخارا بوستان / سرو سوی بوستان آید همی

هنوز یادمان نرفته، سبزوارانی که الان مرکز جیرفت کوچک و آب رفته شده است، پر از باغهایی گسترده در تملک شهرداری و دیگر ارگانها بود. بطوری که در هر فلکه آن پمپهای موتوری وجود داشت که به این درختان طراوت و شادی می بخشیدند. بدون شک این باغها را ما نابود کردیم، آنگاه که محیط زیست برایمان محلی از اعراب نداشت و دنبال سود اقتصادی به هر قیمتی بودیم. درختانش را با بی‌رحمی از بیخ برکندیم و با لودر باغهای نارنج و مرکباتش را با دیوار چینه‌ای و گِلی‌اش با خاک یکسان کردیم و قلم ها نیز بی تفاوت در برابر این تغییر کاربری که در کمیسیون ماده فلان، به دور از دیدگان امضا شد، سکوت اختیار کردند
همه بصورت سیستمی یا چرخه وار مقصریم .کاش نمی‌خواندیم که (دیگران کاشتند و ما خوردیم ما کاریم و دیگران خورند) امروز ما چه بگوییم؟ بگوییم دیگران کاشتند و ما خوردیم و ما از بن می‌کَنیم و دیگران خود دانند؟ حقیقتا این است سهم ما از توسعه پایدار برای نسلهای آینده . وای بر ما متوهمان، کاش این روزها بجای شعارها و کارهای پوپولیستی اعمال و کارهایی ماندگار در جهت حفظ محیط زیست و توسعه پایدار شهر و دیارمان انجام می‌شد.
http://konarsandal.ir/1398/07/28/از-باغ-ناصرالدین-شاه-تا-باغ‌کُشی-این-س/

کوتاه شود

میرزا حسین خان اسفندیاری ملقب به سردار نصرت، نماینده جیرفت زمین در مجلس پنجم/ به قلم امید شریفی

هنگام عبور از میان بازار سرپوشیده یا سنتی شهر کرمان احتمالا گذارتان به سرای سردار افتاده است. سازنده این سرا کسی نیست جز میرزا حسین خان اسفندیاری، ملقب به سردار نصرت، دومین نماینده جیرفت زمین در مجلس شورای ملی، مردی اهل بده و بستان که به مدت بیش از بیست سال همه کاره کرمان آن روزهای کرمان بود فردی که در جریان مشروطیت با گرگ دنبه می‌خورد و با چوپان ناله سر می‌داد.

در دوره پنجم مجلس شورای ملی که مصادف با تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی بود، جیرفت زمین یا جنوب استان کرمان کنونی برای بار دوم دارای نماینده‌ای از خاندان مشهور وکیلی گردید.
میرزا حسین خان اسفندیاری از جمله فرزندان حاکم مقتدر کرمان و بلوچستان، مرتضی قلی خان وکیل الملک (وکیل الملک دوم) و نوه محمد اسماعیل خان وکیل‌الملک، برادر اولین نماینده جیرفت زمین در مجلس شورای ملی بود.

با شروع سال ۱۳۰۲ هجری شمسی دستور تبلیغات و برگزاری رای گیری برای این دوره مجلس به کرمان می رسد و سردار نصرت خود را از جیرفت کاندید می کند. اسناد این دوره گویای آن است که از بالا با انتخاب ایشان مخالف بوده اند، از جمله این اسناد نامه ای به تاریخ ۳۰ اردیبهشت همین سال است که به امضای فرج الله بهرامی، رئیس ستاد ارتش وزارت جنگ به امیر لشکر جنوب شرق در کرمان (که به نظر می رسد تیمسار نخجوانی باشد) نوشته شده است
…حسب الامر مبارک، به امیر لشکر جنوب تلگراف رمزی مخابره و گوشزد فرمائید که اگر در مورد بعضی اشخاص از قبیل سردار نصرت و راجع به مساعدت در انتخابات توصیه می شود، مجبور نیستند ترتیب اثر بدهند. وکلا باید از اشخاصی انتخاب شوند که صلاحیت نمایندگی داشته باشند

لیکن به نظر می رسد با وجود مخالفت وزارت جنگ با انتخاب سردار نصرتف قدرت ایشان و اطرافیانش بیشتر بوده و سردار نصرت در این دوره نماینده جیرفت می گردد. این دوره مجلس در ۲۲ بهمن ماه ۱۳۰۲ خورشیدی افتتاح و دو سال بعد در ۲۲ بهمن ۱۳۰۴ هجری شمسی به پایان می رسد. در این مجلس سردار نصرت عضو فراکسیون اکثریت مجلس ، مخالف سید حسن مدرس می گردد. شواهد و مصوبات این دوره مجلس نشان می دهد که ایشان بر خلاف برادرشان چندان در مجلس فعال نبوده و بیشتر مواقع نیز در کرمان حضور داشته است. وی حتی در هنگام رای گیری برای تغییر سلطنت از جمله غایبین مجلس البته با اجازه بوده است.
وی در دوره ششم مجلس شورای ملی که به سرپرستی برادرش میرزا رستم خان برگزار گردید دگر بار از جیرفت کاندیدا می گردد لیکن با تمام چانه زنی ها یی که از سوی برادر صورت می گیرد ایشان انتخاب نمی گردد

این فرزند وکیل الملک ثانی در دوران جوانی ابتدا رئیس اداره پست ، بعد به مدت ۱۸ سال فرمانده توپخانه کرمان و بلوچستان گردید در این زمان لقبش عدل السلطنه بود. ( بعد از اینکه ملقب به سردار نصرت می گردد این لقب را به برادرش و بعد از ایشان نیز به پسرش می دهند) بعد از مدت اندکی بیکاری معاونت حکومت به ایشان واگذار گردید و چندی بعد با گرفتن لقب سردار نصرت، فرمانروائی کل سیستان و کرمان را به دست آورد و سالهای طولانی در سمت والی یا نایب والی همه کاره حکومت کرمان بود.
در زمان جنگ جهانی اول در حالی که اکثریت مردم کرمان طرفدار آلمانها بودند و دل خوشی از ایشان به جهت طرفداری از انگلیسها نداشتند تصمیم گرفتند او را به قتل برسانند تا خاطر خود را آسوده نمایند.
هنگامی که او از باغ نشاط در دو کیلومتری مغرب کرمان همراه با عده ای پیاده در دو طرف اسب او به سوی شهر می آمدند، غفلتأ بمبی را منفجر کردند ولی به مشارالیه صدمه ای نرسید. زیرا همان اسبی که او سوار بود سپر بلای جان او شد ولی چهار نفر از همراهانش کشته شدند و در همان زمان تیراندازی بطرف ایشان شروع گردید لیکن ایشان به کمک مردمی از اهالی جوپار توانست از آن مهلکه فرار نماید .
بسیاری از افراد، سردار نصرت را قدرتمندترین افراد خاندان وکیلی کرمان در قرن هجده می دانند. یحیی ابن احمد کرمانی مولف فرماندهان کرمان او را ( جمله الملک کرمان و شخص اول ) محسوب می دارد.

ابوالفضل قاسمی در معرفی ایشان او را از رجال خدعه گر و دسیسه باز معرفی نموده است که برای تنفیذ قدرت خاندان اسفندیاری و وکیلی به انواع شیوه های ماکیاولیستی و ضد انسانی دست می زد.
نقش وی در جدال و درگیری بین شیخیه و شیعیان غیرقابل انکار می باشد. سردار اسعد بختیاری که چندی حاکم کرمان بوده است در خاطرا ت خویش می نویسد، …سردار نصرت وارد کرمانشاه شد. تلگراف اظهار چاکری نوشته است به من. اما تمام دروغ است. چون این مرد راستی ندارد. سرپرسی سایکس انگلیسی در اسنادی که این روزها از حالت محرمانه خارج شده است توضیح می دهد که سردار نصرت با وجود اینکه طرفدار انگلیس در مقابل آلمانها می باشد لیکن فردی غیر قابل اعتماد است. رویهمرفته سردار نصرت مردی بلندپرواز، زد و بند چی، قدرت طلب، جاه طلب و باسیاست بود که از جنجال و قانون شکنی لذت می برد. دوران ایشان با هیاهوهایی همراه بود که یک طرف آن به ایشان ختم می شد. با تمام این موارد ایشان دستی نیز در امور خیر داشت و احترام فوق العاده ای به علماء و دانشمندان می گذاشت و تا حدودی نیز به شعر و ادبیات و تاریخ نیز علاقه داشت و آثاری از اشخاص را با هزینه خود چاپ نمود.
این اعجوبه تاریخ کرمان که در میانه دوران سلطنت ناصرالدین شاه در کرمان متولد گردیده بود پس از ۶۹ سال زندگی در سال ۱۳۱۳ هجری شمسی در کرمان نیز فوت و در مقبره خانوادگی خویش در دارالسلام نجف به خاک سپرده شد فرزندان و نوه های ایشان نیز از جمله افراد تاثیرگذار در سیاستهای کشوری و استانی بودند که نام خانوادگی اسفندیاری، عدل اسفندیاری و مرآت اسفندیاری را برای خود انتخاب نمودند. عبدالله عدل اسفندیاری با لقب عدل السلطنه پسر سردار نصرت نیز چندی حکومت جیرفت را برعهده داشت که در دوره ۴ و ۱۵ از سیرجان و بم نماینده مجلس بود. پسر دیگرش حسن مرات اسفندیاری با لقب مرآت السلطنه ۶ دوره نماینده رفسنجان و دو دوره نماینده سیرجان بود. نوه اش محسن مرآت اسفندیاری نیز ۳ دوره از کرمان و یک دوره از سیرجان نماینده بود. دیگر نوه های ایشان نیز در دوران پهلوی مناصب مختلف را در وزارتخانه ها به ویژه وزارت امور خارجه بدست آوردند. محسن مرات اسفندیاری نوه ایشان علاوه بر نمایندگی در دوره‌های هیجدهم، نوزدهم و بیستم از کرمان و سیرجان سالهای طولانی سفارت ایران در کانادا، استرالیا و اسپانیا را عهده دار بود. منصور عدل اسفندیاری دیگر نوه ایشان نیز سالهای طولانی سفارت ایران در آلمان، لهستان و ژاپن را برعهده داشت.
http://konarsandal.ir/1398/11/20/میرزا-حسین-خان-اسفندیاری-ملقب-به-سردار/